Cách các đội NBA chống lại những tay ném 3 điểm xuất sắc là một cuộc đấu trí không hồi kết, một ván cờ cân não mà ở đó, chỉ một sai lầm nhỏ trong chiến thuật phòng ngự cũng đủ để trả giá bằng cả trận đấu. Chúng ta đã quá quen với việc chứng kiến Stephen Curry hay Damian Lillard ném những quả bóng từ logo, hay Klay Thompson chạy không bóng (off-ball) như một con ma và kết liễu đối thủ chỉ bằng vài nhịp bắt-và-ném (catch-and-shoot). Vậy, để ngăn chặn những cỗ máy ghi điểm này, các HLV và cầu thủ phòng ngự thực sự đã làm gì sau tấm màn nhung chiến thuật?
Thách thức “bất khả thi”: Tại sao kèm các tay ném 3 điểm lại khó đến vậy?
Phòng ngự một tay ném 3 điểm hàng đầu không chỉ đơn giản là chạy theo và giơ tay lên. Nó phức tạp hơn rất nhiều, bởi họ không chỉ là những tay súng, họ là những hệ thống tấn công di động.
“Gravity” – Lực hút vô hình làm méo mó hàng thủ
Đây là thuật ngữ mà các chuyên gia hay dùng để chỉ sức ảnh hưởng của một tay ném. Stephen Curry là ví dụ hoàn hảo. Chỉ cần anh ta có mặt trên sân, dù không có bóng, anh ta vẫn kéo theo ít nhất 2 cầu thủ phòng ngự. “Lực hút” này tạo ra khoảng trống mênh mông cho các đồng đội khác, chẳng hạn như một pha cắt vào rổ của Draymond Green. Phòng ngự Curry không chỉ là phòng ngự 1 người, mà là phòng ngự cả 5 người của Warriors.
Di chuyển không bóng (off-ball) – Cơn ác mộng thực sự
Nhiều người nghĩ kèm một cầu thủ không bóng thì dễ. Hãy thử nói điều đó với những người phải dí theo Klay Thompson hay JJ Redick ngày xưa. Họ chạy qua hàng tầng yểm trợ (screen), liên tục đổi hướng, khiến người phòng ngự phải đưa ra quyết định trong tích tắc: chạy vòng qua người yểm trợ (chase over) hay chạy đường tắt (go under)? Chọn sai một lần, Klay sẽ có nửa giây trống trải, và thế là đủ.
Pick-and-roll và bài toán phòng ngự 2-chọi-2
Hầu hết các tay ném 3 điểm hàng đầu đều là những người xử lý bóng (ball-handler) xuất sắc trong các tình huống pick-and-roll. Khi trung phong đối phương lao lên yểm trợ, người phòng ngự đứng trước ngã ba đường: đổi người (switch), dâng cao áp sát (hedge), hay lùi sâu (drop coverage)? Mỗi lựa chọn đều có rủi ro chết người.
Các chiến thuật phòng ngự kinh điển: Từ sách vở đến thực tế
Để đối phó với những mối đe dọa trên, các đội bóng đã phát triển và hoàn thiện nhiều hệ thống phòng ngự khác nhau. Không có gì là hoàn hảo, tất cả đều là sự đánh đổi.
“Chasing” – Bám đuổi như hình với bóng
Đây là chiến thuật cơ bản nhất để chống lại các tay ném di chuyển không bóng. Hậu vệ sẽ bám sát mục tiêu, luồn qua mọi lớp yểm trợ để không cho đối phương có khoảng trống. Chiến thuật này đòi hỏi thể lực kinh hoàng và sự tập trung cao độ. Một cầu thủ phòng ngự đuối sức chỉ sau 2 hiệp dí theo Klay Thompson là chuyện bình thường.
- Ưu điểm: Hạn chế tối đa các cú ném trống trải.
- Nhược điểm: Cực kỳ tốn sức, dễ bị đối phương lừa qua bằng các pha backdoor cut (cắt đáy rổ).
“Switching” – Đổi người và cái giá phải trả
Đây là chiến thuật cực kỳ phổ biến trong kỷ nguyên NBA hiện đại, đặc biệt với các đội có nhiều cầu thủ thể hình tương đồng. Khi có yểm trợ, hai cầu thủ phòng ngự sẽ đổi người kèm cho nhau. Boston Celtics với những Jayson Tatum, Jaylen Brown, Al Horford là bậc thầy của lối chơi này.
- Ưu điểm: Ngăn chặn các pha pick-and-roll/pop hiệu quả, không để tay ném có khoảng trống.
- Nhược điểm: Tạo ra các cặp đấu chênh lệch (mismatch). Hãy tưởng tượng Al Horford phải một mình phòng ngự Stephen Curry ngoài vòng cung, đó chính là thảm họa.
“Drop Coverage” – Một lựa chọn đầy rủi ro
Trong chiến thuật này, khi người xử lý bóng thực hiện pick-and-roll, trung phong phòng ngự (ví dụ: Rudy Gobert) sẽ lùi sâu về gần rổ để bảo vệ khu vực hình thang, còn hậu vệ sẽ cố gắng đuổi theo tay ném.
- Ưu điểm: Bảo vệ rổ tốt, hạn chế các pha đột phá.
- Nhược điểm: Đây là “món ngon” cho các tay ném 3 điểm có khả năng pull-up (kéo bóng lên ném). Damian Lillard hay Trae Young đã sống khỏe nhờ việc các trung phong đối phương chơi Drop Coverage. Cá nhân tôi thấy chiến thuật này đang dần lỗi thời khi đối đầu với các đội có PG hàng đầu.
“Hedging” & “Trapping” – Canh bạc tất tay
Khi tay ném cầm bóng chạy qua yểm trợ, cầu thủ phòng ngự to lớn sẽ dâng cao, cùng đồng đội tạo thành gọng kìm (trap) ép người cầm bóng phải chuyền đi. Đây là một chiến thuật áp lực cao.
- Ưu điểm: Gây áp lực cực lớn, buộc bóng phải rời khỏi tay ngôi sao.
- Nhược điểm: Đặt hàng phòng ngự vào thế 4 chọi 3 ở phía sau. Nếu đối phương chuyền bóng tốt, họ sẽ dễ dàng có một cú ném mở hoặc một pha lên rổ trống trải.
“Curry Rules” – Khi một cá nhân thay đổi luật chơi phòng ngự
Sự xuất sắc của Stephen Curry đã buộc cả giải đấu phải nghĩ ra những luật lệ phòng ngự riêng cho anh, thường được gọi là “Curry Rules”.
Phòng ngự từ vạch giữa sân? Chuyện có thật
Các đội không còn có thể chờ Curry qua vạch giữa sân mới bắt đầu phòng ngự. Áp lực phải được tạo ra ngay khi anh ta nhận bóng, đôi khi là full-court press. Điều này gần như chưa từng có tiền lệ đối với một cầu thủ không phải trung phong.
“Box-and-One” – Chiến thuật “bẩn” nhưng hiệu quả
Trong loạt trận chung kết NBA 2019, HLV Nick Nurse của Toronto Raptors đã sử dụng chiến thuật phòng ngự khu vực dị “Box-and-One”: 4 người phòng ngự khu vực, 1 người (thường là Fred VanVleet) theo kèm Curry như hình với bóng. Chiến thuật này đã gây ra vô vàn khó khăn cho hàng công của Warriors khi họ thiếu vắng các tay ném phụ.
Tận dụng thể chất: Bài học từ Jrue Holiday và Dillon Brooks
Không phải lúc nào cũng là chiến thuật. Đôi khi, cách tốt nhất là sử dụng một cầu thủ phòng ngự có thể chất vượt trội, lì lợm và không ngại va chạm. Jrue Holiday hay Dillon Brooks là những ví dụ điển hình. Họ sẽ bám riết, dùng sức mạnh để đẩy tay ném ra khỏi vị trí thuận lợi và làm họ mệt mỏi về cả thể chất lẫn tinh thần.
Quan điểm cá nhân: Không có công thức hoàn hảo
Sau nhiều năm xem và phân tích NBA, tôi nhận ra rằng không có một chiến thuật nào là chìa khóa vạn năng để khóa chặt một tay ném 3 điểm ưu tú.
Vấn đề nằm ở nhân sự, không chỉ là chiến thuật
Bạn có thể vẽ ra một sơ đồ phòng ngự hoàn hảo, nhưng nếu cầu thủ của bạn không đủ nhanh, đủ thông minh hoặc đủ thể chất để thực hiện nó, thì mọi thứ đều vô nghĩa. Một đội hình toàn “lão tướng” không thể chơi “Switching” liên tục, và một trung phong chậm chạp không thể “Hedge” hiệu quả.
Tại sao tôi tin “Drop Coverage” đang chết dần
Theo kinh nghiệm tôi thấy, trong các trận đấu playoffs đỉnh cao, Drop Coverage gần như là một bản án tử hình khi đối đầu với các hậu vệ ném 3 tốt. Bạn không thể cho những Luka Dončić hay Jamal Murray cả một khoảng trời để thực hiện cú pull-up 3 điểm sau yểm trợ. Các đội vô địch gần đây như Denver Nuggets hay Golden State Warriors đều có những trung phong linh hoạt, có khả năng phòng ngự ở vòng ngoài.
Yếu tố may mắn và “hot hand”
Và cuối cùng, đôi khi bạn đã làm mọi thứ đúng đắn. Bạn bám sát, bạn đổi người hoàn hảo, bạn giơ tay che mắt… nhưng bóng vẫn đi vào rổ. Đó là yếu tố “hot hand” (tay nóng), một trạng thái tâm lý mà ở đó, các tay ném cảm thấy cái rổ to như đại dương. Lúc đó, chỉ còn biết cầu nguyện mà thôi.
Tương lai của cuộc chiến: AI, phân tích dữ liệu và sự tiến hóa
Cuộc chiến phòng ngự – tấn công này sẽ không bao giờ dừng lại. Nó sẽ tiếp tục tiến hóa cùng với công nghệ.
Phân tích vị trí ném và xác suất
Các đội bóng hiện nay sử dụng dữ liệu phân tích cực kỳ chi tiết. Họ biết chính xác một tay ném có tỷ lệ thành công cao nhất ở vị trí nào trên sân, từ đó điều hướng hàng phòng ngự để buộc anh ta phải ném ở những “điểm chết” (cold zones).
Phòng ngự “lai” – Sự kết hợp của nhiều chiến thuật
Thay vì cứng nhắc theo một sơ đồ, các đội hàng đầu giờ đây có thể thay đổi chiến thuật phòng ngự ngay trong một pha bóng. Họ có thể bắt đầu bằng “Drop Coverage”, nhưng khi tay ném di chuyển đến một vị trí nguy hiểm, họ lập tức chuyển sang “Switch” hoặc “Trap”. Sự linh hoạt này là chìa khóa.
Liệu có tay ném nào vượt qua được giới hạn hiện tại?
Với sự xuất hiện của những tài năng như Victor Wembanyama, một người cao 2m24 có thể ném 3 điểm, các hệ thống phòng ngự sẽ lại phải đau đầu tìm ra lời giải mới. Cuộc đấu trí này vẫn còn rất dài.
Kết luận
Cuối cùng, cuộc chiến chống lại những tay ném 3 điểm xuất sắc không phải là câu chuyện về một cá nhân hay một chiến thuật duy nhất. Đó là cuộc chiến của phòng ngự tập thể, của sự giao tiếp, của khả năng thích ứng và của việc đưa ra quyết định đúng đắn trong tích tắc. Đây chính là vẻ đẹp của bóng rổ hiện đại: một ván cờ tốc độ cao nơi mà khoảng trống, chiến thuật và một cú ném 3 điểm có thể định đoạt tất cả. Mỗi khi một tay ném vào “zone”, đó vừa là nỗi ác mộng cho đối thủ, vừa là một màn trình diễn đỉnh cao mà chúng ta may mắn được chứng kiến.