Chiến thuật Pick and Roll có lẽ là bài đánh (play) cơ bản nhưng lại chết chóc nhất trong lịch sử bóng rổ NBA, là nền tảng của gần như mọi hệ thống tấn công hiện đại. Nó là thứ vũ khí biến một pha phối hợp hai người (two-man game) đơn giản thành một bài toán không có lời giải cho hàng phòng ngự, đòi hỏi sự ăn ý tuyệt đối giữa người cầm bóng (ball handler) và người làm tường (screener). Dù bạn là fan của LeBron James hay Stephen Curry, bạn đều đã chứng kiến nó hàng ngàn lần.
Pick and Roll là gì? Giải mã bài đánh nền tảng
Pick and Roll (PnR) về cơ bản là một pha tấn công xoay quanh hai cầu thủ. Một người làm tường (pick/screen) để cản cầu thủ phòng ngự đang theo kèm đồng đội của mình, sau đó chính anh ta di chuyển (roll) vào khu vực trống để nhận bóng và ghi điểm. Nghe thì đơn giản, nhưng sự biến ảo của nó mới là thứ làm nên chuyện.
Nguyên lý hoạt động cơ bản
Nói một cách dễ hiểu cho anh em dễ hình dung: bạn đang cầm bóng và bị một hậu vệ kèm rất sát. Một đồng đội to con (thường là trung phong hoặc tiền phong chính) sẽ chạy lên, đứng yên và dùng thân mình làm một “bức tường” hợp lệ, cản đường di chuyển của hậu vệ kia.
Khi hậu vệ đối phương bị vướng lại ở “bức tường” đó, bạn sẽ có khoảng trống để đột phá, ném rổ, hoặc chuyền bóng. Toàn bộ pha bóng chỉ diễn ra trong 2-3 giây.
Vai trò của Ball Handler (Người cầm bóng)
Đây là người ra quyết định. Sau khi vượt qua được bức tường, người cầm bóng phải đọc tình huống trong tích tắc. Anh ta có vài lựa chọn:
- Tự mình ghi điểm: Nếu có khoảng trống, một cú ném trung bình hoặc một pha lên rổ là lựa chọn hàng đầu.
- Chuyền cho người roll: Nếu trung phong của đối phương chạy lên để hỗ trợ phòng ngự, người làm tường sẽ có một con đường “thênh thang” lao thẳng vào rổ.
- Chuyền ra ngoài (Kick-out): Nếu các cầu thủ phòng ngự khác co cụm vào để bịt khoảng trống, các tay ném ở vòng ngoài sẽ hoàn toàn tự do.
Vai trò của Screener (Người làm tường)
Nhiệm vụ của screener không chỉ là đứng yên. Cái “roll” (di chuyển) sau đó mới là thứ tạo ra sát thương. Anh ta phải di chuyển thông minh, chọn đúng thời điểm để lao vào rổ hoặc dạt ra ngoài (pop). Một cú screen chất lượng sẽ quyết định 50% thành công của pha bóng.
Tại sao nó đơn giản mà hiệu quả?
Nó buộc hàng phòng ngự phải đưa ra lựa chọn, và gần như lựa chọn nào cũng có rủi ro. Nó tạo ra một tình huống 2 chọi 1 tạm thời và khai thác triệt để khoảng trống đó. Bất kỳ sự do dự nào của hàng thủ, dù chỉ nửa giây, cũng sẽ phải trả giá bằng 2 hoặc 3 điểm.
Các biến thể Pick and Roll làm nên tên tuổi NBA
PnR không chỉ có một kiểu. Các HLV và cầu thủ siêu sao đã nâng tầm nó với vô số biến thể, khiến cho việc phòng ngự trở thành cơn ác mộng.
Pick and Roll cổ điển
Đây là dạng cơ bản nhất. Sau khi làm tường, screener sẽ lao thẳng vào khu vực dưới rổ để nhận một đường chuyền alley-oop (úp rổ trên không) hoặc một đường chuyền dễ dàng để lên rổ. Đây là món ăn ưa thích của các cặp đôi PG-C truyền thống.
Pick and Pop
Thay vì lao vào rổ, sau khi làm tường, screener sẽ dạt ra khu vực ném trung bình hoặc vạch 3 điểm (pop). Biến thể này cực kỳ nguy hiểm trong kỷ nguyên 3 điểm, đặc biệt khi bạn có những big man biết ném như Nikola Jokic hay Kevin Durant.
Slip Screen
Đây là một động tác “giả”. Screener sẽ giả vờ chạy lên làm tường, nhưng ngay trước khi va chạm xảy ra, anh ta sẽ “trượt” (slip) qua và lao thẳng vào rổ, tận dụng sự bất ngờ của hậu vệ. Draymond Green của Golden State Warriors là bậc thầy của pha bóng này.
Spain Pick and Roll
Đây là một biến thể phức tạp hơn, có thêm người thứ ba tham gia. Trong khi PnR đang diễn ra, một cầu thủ thứ ba (thường là hậu vệ) sẽ chạy lên làm tường cho chính người vừa “roll” vào rổ. Nó tạo ra một tầng phòng ngự hỗn loạn và rất khó để bắt bài.
Những cặp đôi huyền thoại thống trị bằng PnR
Lịch sử NBA chứng kiến rất nhiều cặp bài trùng làm mưa làm gió bằng thứ vũ khí này.
John Stockton & Karl Malone: Ông tổ của sự hoàn hảo
Nói đến Pick and Roll, không thể không nhắc tới cặp đôi của Utah Jazz. Stockton là một trong những PG có nhãn quan chiến thuật tốt nhất mọi thời đại, còn Malone là một cỗ máy ghi điểm ở vị trí trung bình. PnR của họ đơn giản đến mức ai cũng biết, nhưng gần như không thể ngăn cản.
Steve Nash & Amar’e Stoudemire: Tốc độ và sự bùng nổ
Dưới thời HLV Mike D’Antoni tại Phoenix Suns, cặp đôi này đã đưa PnR lên một tầm cao mới với triết lý “7 giây hoặc ít hơn”. Tốc độ kinh hoàng của Nash và sức mạnh bùng nổ của Stoudemire đã tạo ra một trong những hàng công đáng sợ nhất lịch sử.
Stephen Curry & Draymond Green: Cách mạng hóa PnR
Đây là cặp đôi định nghĩa lại PnR trong kỷ nguyên hiện đại. Mối đe dọa từ những cú ném 3 điểm không tưởng của Curry đã kéo dãn hàng phòng ngự đối phương ra tận logo. Điều này tạo ra vô vàn khoảng trống cho Draymond Green hoạt động như một playmaker thứ hai sau khi nhận bóng. Họ không chỉ chạy PnR, họ dùng chính mối đe dọa từ PnR để tấn công.
Phòng ngự Pick and Roll: Cuộc chiến trí tuệ
Để chống lại một vũ khí mạnh như PnR, các đội bóng cũng phát triển nhiều chiến thuật phòng ngự khác nhau.
Drop Coverage: Thả cho ném
Đây là chiến thuật phổ biến. Big man phòng ngự sẽ lùi sâu về khu vực dưới rổ (drop), chấp nhận để người cầm bóng có khoảng trống ném ở cự ly trung bình, nhưng quyết không để bị qua mặt hoặc bị alley-oop. Tuy nhiên, chiến thuật này trở nên vô dụng trước những PG ném 3 tốt như Stephen Curry hay Damian Lillard.
Hedge & Recover: Gây áp lực tức thời
Big man phòng ngự sẽ bước lên cao (hedge) để gây áp lực, làm chậm người cầm bóng, cho phép hậu vệ có thời gian hồi phục vị trí (recover). Cách này hiệu quả để chống đột phá nhưng lại dễ để hở người roll phía sau.
Switching: Chấp nhận matchup bất lợi
Đây là cách phòng ngự đơn giản nhất: đổi người kèm. Hậu vệ sẽ kèm big man, và big man sẽ kèm hậu vệ. Cách này ngăn chặn được pha phối hợp ban đầu nhưng thường tạo ra những cặp đối đầu (matchup) bất lợi, ví dụ một trung phong chậm chạp phải theo kèm một hậu vệ lắt léo.
Phân tích PnR trong bối cảnh NBA hiện đại
Pick and Roll không hề lỗi thời, nó chỉ tiến hóa để phù hợp hơn với bóng rổ ngày nay.
Tầm quan trọng của cú ném 3 điểm
Sự trỗi dậy của ném 3 điểm đã thay đổi hoàn toàn hình dạng của PnR. Giờ đây, các đội thường đặt 3 tay ném ở vòng ngoài khi một pha PnR diễn ra. Hàng phòng ngự bị kéo dãn tới cực hạn, và bất kỳ sự trợ giúp nào cũng sẽ để hở một tay ném thiện xạ.
Big man cũng phải biết ném
Thời của những trung phong chỉ biết úp rổ đã qua. Một big man hiện đại phải biết ném (Pick and Pop) để kéo trung phong đối phương ra xa rổ, mở ra khoảng trống cho đồng đội đột phá. Đây là lý do những cầu thủ như Nikola Jokic trở nên giá trị đến vậy.
Cá nhân tôi thấy: PnR không bao giờ lỗi thời
Thật lòng mà nói, cá nhân tôi không tin Pick and Roll sẽ có ngày biến mất. Nó là “cơm ăn áo mặc”, là nền tảng cơ bản nhất của bóng rổ đồng đội. Chừng nào bóng rổ còn là môn thể thao 5 người, chừng nào còn có khái niệm “làm tường” và “di chuyển không bóng”, thì PnR sẽ còn tồn tại. Nó có thể thay đổi hình dạng, có thể được thực hiện bởi những cầu thủ có kỹ năng đa dạng hơn, nhưng bản chất của nó – tạo ra lợi thế hơn người trong một khoảnh khắc – là vĩnh cửu.
Kết luận
Chiến thuật Pick and Roll không phải là thứ gì đó cao siêu, nhưng để thực hiện nó ở đẳng cấp cao nhất thì đòi hỏi sự tinh thông và ăn ý tuyệt đối. Nó là minh chứng cho vẻ đẹp của bóng rổ: sự đơn giản có thể tạo ra hiệu quả phi thường. Từ những pha phối hợp hai người (two-man game) của Stockton và Malone cho tới cuộc cách mạng không gian của Warriors, PnR luôn là trái tim của những hàng công vĩ đại nhất NBA. Nó đã, đang và sẽ luôn là bài đánh kinh điển nhất trên sàn đấu.